ज्येष्ठ महिलाको बढ्दो संख्या, तर सामाजिक सुरक्षा अझै कमजोर

असोज १५ काठमाडौं । भारतमा ज्येष्ठ नागरिकको संख्या तीव्र रूपमा बढिरहेका बेला ज्येष्ठ महिलाको सामाजिक सुरक्षा र आर्थिक अवस्थामाथि पनि ध्यान दिनुपर्ने विषय उठेको छ। हिन्दुस्तान टाइम्समा १ अक्टोबर २०२६ मा प्रकाशित विश्लेषण अनुसार भारतको कुल जनसंख्यामा ६० वर्षभन्दा माथिका नागरिकको हिस्सा अहिले करिब १०।५ प्रतिशत छ, जुन सन् २०५० सम्म २०।८ प्रतिशत पुग्ने अनुमान छ।

विश्लेषणले भारतमा ज्येष्ठ नागरिकको जनसंख्यामा महिलाको संख्या पुरुषभन्दा बढी रहेको जनाएको छ। करिब ५४ प्रतिशत ज्येष्ठ महिलाले आफ्नो जीवनसाथीभन्दा लामो समय बाँच्ने गरेको उल्लेख छ। यस्तो अवस्थामा धेरै महिला एक्लै जीवनयापन गर्नुपर्ने र आर्थिक तथा सामाजिक सुरक्षामा परिवारमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था देखिएको छ।

रिपोर्टका अनुसार ६० देखि ७५ वर्ष उमेर समूहका ६८.२ प्रतिशत महिला निरक्षर छन्, जबकि सोही उमेर समूहका पुरुषमा यो दर ४० प्रतिशत छ। ज्येष्ठ महिलामध्ये धेरैसँग सम्पत्ति वा नियमित आम्दानीको स्रोतसमेत नरहेको उल्लेख गरिएको छ। औपचारिक क्षेत्रमा काम गरिसकेका ज्येष्ठ महिलामध्ये पेन्सन प्राप्त गर्नेको संख्या पनि ७.८ प्रतिशत मात्रै रहेको छ, जबकि पुरुषमा यो दर २३.२ प्रतिशत छ।

ज्येष्ठ महिलाको योगदान भने घरपरिवार र अर्थतन्त्र दुवैमा महत्वपूर्ण रहेको विश्लेषणमा उल्लेख छ। उनीहरू कृषि, साना उत्पादन तथा अनौपचारिक रोजगारीमा संलग्न हुनुका साथै परिवारका बालबालिका, पति तथा आश्रित सदस्यको हेरचाहमा समेत समय खर्च गर्छन्। भारतको वृद्धावस्थासम्बन्धी अध्ययनअनुसार करिब २२ प्रतिशत ज्येष्ठ महिला अझै काम गरिरहेका छन्, जसमध्ये धेरैजसो कृषि क्षेत्रमा छन्।

भारतमा ज्येष्ठ नागरिकका लागि विभिन्न सामाजिक सुरक्षा तथा पेन्सन कार्यक्रम सञ्चालनमा रहे पनि पहुँच र रकममा राज्यअनुसार ठूलो अन्तर रहेको छ। विश्लेषणले ज्येष्ठ महिलालाई केवल आश्रितका रूपमा नभई आर्थिक तथा सामाजिक योगदानकर्ताका रूपमा हेर्नुपर्ने र उनीहरूको आर्थिक सुरक्षाका लागि थप प्रभावकारी सामाजिक सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक रहेको उल्लेख गरेको छ।