रिसाइक्लिङ उद्योगमा महिलालाई प्राविधिक रोजगारीमा जोड्नुपर्ने

भदौ ९ , काठमाडौं । भारतको रिसाइक्लिङ उद्योगमा दशकौँदेखि महत्वपूर्ण योगदान दिँदै आएका महिलालाई अब अनौपचारिक फोहोर संकलनको कामबाट औपचारिक तथा प्राविधिक रोजगारीतर्फ लैजानुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।

महिलाले घर, सडक र फोहोर संकलन केन्द्रबाट पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सामग्री संकलन, छुट्याउने र पुनःप्राप्ति गर्ने काममा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आए पनि अधिकांश अझै अनौपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत छन्। यसका कारण उनीहरूले अनिश्चित आम्दानी, असुरक्षित कार्यस्थल र सीमित करियर अवसरको सामना गरिरहेका छन्।

भारतको रिसाइक्लिङ उद्योग तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेकाले महिलाका लागि नयाँ रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सकिने देखिएको छ। सन् २०२५ सम्म भारतमा २,८०० भन्दा बढी प्लास्टिक फोहोर प्रशोधनकर्ता दर्ता भएका छन् भने सन् २०२४ को अन्त्यसम्म १०० लाख टनभन्दा बढी प्लास्टिक फोहोर प्रशोधन भएको छ।

उद्योगमा प्रविधिको प्रयोग बढेसँगै मेसिन सञ्चालन, गुणस्तर नियन्त्रण, फोर्कलिफ्ट सञ्चालन, उपकरण मर्मत तथा उत्पादन अनुगमनजस्ता प्राविधिक जनशक्तिको आवश्यकता पनि बढ्दै गएको छ। महिलालाई आवश्यक सीप, तालिम र व्यावहारिक अनुभव उपलब्ध गराए उनीहरू यी भूमिकामा सक्षम रूपमा काम गर्न सक्ने बताइएको छ।

ग्रामीण महिलाको श्रमशक्ति सहभागिता सन् २०१७–१८ को २४।६ प्रतिशतबाट बढेर सन् २०२३–२४ मा ४७।६ प्रतिशत पुगे पनि नियमित तलब वा ज्यालामा आधारित रोजगारीमा संलग्न ग्रामीण महिला श्रमिकको हिस्सा ९।३ प्रतिशत मात्रै छ। यसले महिलाको सहभागिता बढे पनि रोजगारीको गुणस्तर र दीर्घकालीन करियर अवसर अझै चुनौतीपूर्ण रहेको देखाउँछ।

त्यसैले रिसाइक्लिङ कम्पनीहरूले प्लान्ट आसपासका समुदायका महिलाका लागि संरचित तालिम, अप्रेन्टिससिप र निरन्तर सीप विकासका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ। साथै सुरक्षित यातायात, महिलामैत्री कार्यस्थल, सहयोगी व्यवस्थापन र समान पदोन्नतिको अवसर सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।

विश्लेषणका अनुसार महिलालाई अपरेटरबाट प्रशिक्षक, सुपरभाइजर हुँदै प्लान्ट व्यवस्थापकसम्म पुग्ने स्पष्ट करियर मार्ग उपलब्ध गराउन सके उनीहरूको आर्थिक आत्मनिर्भरता बढ्नुका साथै भारतको सर्कुलर इकोनोमीलाई पनि थप मजबुत बनाउन सकिनेछ।

भारतको रिसाइक्लिङ क्षेत्रलाई अब महिलाको श्रमलाई अनौपचारिक फोहोर संकलनमा मात्र सीमित नराखी प्राविधिक सीप, स्थायी रोजगारी र नेतृत्वका अवसरमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।