महिलाका लागि ‘फुर्सद’ अझै विलासिता, उत्पादक बन्नुपर्ने दबाबले खोस्दैछ आरामको समय

भदौ ७ , काठमाडौं । भारतमा महिलाले काम, परिवार र हेरचाहको जिम्मेवारीबाट अलग भएर आफ्ना लागि फुर्सदको समय बिताउन अझै संघर्ष गर्नुपरेको एक परियोजनाले देखाएको छ।
सन् २०१३ मा आफ्नी आमा बसन्तीको निधनपछि २१ वर्षीया सुरभी यादवले आमाको जीवनलाई नयाँ ढंगले बुझ्ने प्रयास गरिन्। परिवार र नजिकका मानिसहरूले आमालाई सम्झिँदा उनले आफूले चिनेको आमाभन्दा फरक व्यक्तित्वको चित्र भेटिन्—हाँस्ने, रमाइलो गर्ने, पौडी खेल्ने र आफ्ना रुचिमा रमाउने महिला।
आमाको यही पक्ष खोज्ने क्रममा यादवले महिलाले काम र जिम्मेवारीबाट बाहिर बिताउने समय तथा गतिविधिलाई अभिलेख गर्ने अवधारणा विकास गरिन्। यही प्रयासबाट सन् २०१९ मा ‘वुमन एट लेजर’ नामक दृश्य अभिलेख परियोजना सुरु भयो।
इन्स्टाग्राममार्फत सुरु भएको यो परियोजनाले काम गर्ने, परिवारको हेरचाह गर्ने वा मातृत्वको भूमिकामा मात्र सीमित नभएका महिलाका फुर्सदका क्षण अभिलेख गर्दै आएको छ। अहिले यसले भारतमा महिलाको फुर्सदसम्बन्धी ठूलो डिजिटल अभिलेखको रूप लिएको छ र ६६ हजारभन्दा बढी अनुयायी जोडिएका छन्।
यादवका अनुसार भारतमा महिलाको फुर्सद प्रायः खोसिएको, सीमित वा सर्तमा आधारित हुने गरेको छ। महिलाले आफ्नो काम पूरा गरेपछि मात्र आराम गर्न पाउने भन्ने सामाजिक सोचले फुर्सदलाई अधिकारभन्दा पनि पुरस्कारजस्तो बनाएको उनको भनाइ छ।
मुम्बईकी ४२ वर्षीया परामर्शदाता अमृता छाब्रियालाई पढ्ने वा ओछ्यानमै आराम गरेर बस्ने समय मनपर्छ। तर केही नगर्दा आफू समाजका लागि उत्पादनशील सदस्य नभएको महसुस हुने र त्यसले अपराधबोध पैदा गर्ने उनी बताउँछिन्।
त्यस्तै, ४८ वर्षीया बजार व्यवस्थापन प्रमुख सपना प्रभाकरनलाई पनि केही नगरी बस्नुभन्दा कुनै कामलाई समयतालिकामा राख्न सजिलो लाग्छ। आरामसँग कफी पिउँदै बस्नु वा केही नगरी समय बिताउनुजस्ता सामान्य गतिविधि पनि महिलाका लागि कठिन बन्दै गएको उनको अनुभव छ।
यादवका अनुसार फुर्सद भनेको आफूलाई निरन्तर उपयोगी वा उत्पादनशील बनाइराख्ने प्रक्रियाबाट विश्राम लिनु हो। महिलाले आफ्नो समय केवल काम, परिवार र अरूको हेरचाहका लागि मात्र होइन, आफ्नै आनन्द र इच्छाका लागि पनि प्रयोग गर्न पाउनुपर्ने उनको धारणा छ।
महिलाका लागि फुर्सद केवल खाली समय होइन, आफ्नो व्यक्तित्व, रुचि र मानसिक स्वतन्त्रतासँग जोडिएको अधिकार हो। तर सामाजिक अपेक्षा र उत्पादक बन्नुपर्ने दबाबका कारण महिलालाई ‘केही नगरी बस्नु’ समेत कठिन भइरहेको छ।